Przewodnik logopedyczny

Czym zajmuje się logopeda?

Przedstawiamy krótkie opracowanie zaburzeń mowy, przygotowane przez Katarzynę Milczanowską. Mamy nadzieję, że dzięki niemu łatwiej będzie można odpowiedzieć sobie na pytania:

  • Kiedy logopeda może pomóc?
  • Czy mam problem z mową?
  • Jakie zaburzenia mowy towarzyszą niektórym chorobom somatycznym i psychicznym?

Spis treści:

  1. Wady wymowy – DYSLALIA
  2. Zaburzenia płynności mówienia – JĄKANIE I GIEŁKOT
  3. Zaburzenia mowy u osób z NIEDOSŁUCHEM
  4. Zaburzenia u osób z nieprawidłowościami w budowie anatomicznej narządów mowy – DYSGLOSJA
  5. Trudności w mowie u osób laryngektomowanych
  6. Zaburzenia w przypadku osób chorych neurologicznie – AFAZJA, PRAGNOZJA, ZABURZENIA MOWY W DEMENCJI, DYZARTRIA
  7. Zaburzenia mowy u osób chorych na schizofrenię – SCHIZOFAZJA
  8. Zaburzenia mowy u osób upośledzonych umysłowo- OLIGOFAZJA
  9. Opóźniony rozwój mowy
  10. Zaburzenia komunikacji – AUTYZM i ZESPÓŁ ASPERGERA

KRÓTKI PRZEGLĄD ZABURZEŃ MOWY:

Wady wymowy – DYSLALIA

Wady wymowy stanowią największą grupę zaburzeń mowy, które towarzyszą wielu zaburzeniom. Są to nieprawidłowości w wymowie polegające na błędnej realizacji głosek oraz na zmianie struktury wyrazu (Sołtys-Chmielowicz 2008).

Błędna realizacja głosek polega na:

  • zamianie na inne np.; głoski sz ż cz dż są zastępowane s z c dz, głoska r jest zastępowana przez głoskę l lub j ;
  • braku realizacji danej głoski ( głoski są opuszczane, bądź realizowane niekonsekwentnie);
  • realizowaniu niepoprawnie artykulacyjnie głosek, tzn. poprzez nieprawidłowe ustawienie narządów mowy ( języka, zębów, warg, podniebienia miękkiego) np.; zamiast wielokrotnej wibracji języka przy głosce [r] występuje jedno uderzenie , podczas wymowy głoski [s] język znajduje się między zębami.

Wady wymowy mogą dotyczyć niektórych grup głosek:

  • s z c dz, sz ż cz dż, ś ź ć dź- sygmatyzm ( seplenienie)
  • r – rotacyzm (reranie)
  • l – lelanie
  • k – kappacyzm
  • g – gammacyzm
  • b – betacyzm
  • brak realizacji spółgłosek dźwięcznych – mowa/ wymowa bezdźwięczna.

Zmiany struktury wyrazu polegają na zmianie kolejności, przestawianiu głosek, sylab, części wyrazów.

Wady wymowy mogą występować na skutek:

  • zaburzeń słuchu fizycznego – osoba nie słyszy;
  • zaburzeń słuchu fonematycznego – osoba nie słyszy różnicy między podobnymi głoskami, zatem źle je wymawia;
  • wady zgryzu, braków w uzębieniu;
  • nieprawidłowo zbudowanego języka ( brak języka, zbyt duży, zbyt mały, mający za krótkie wędzidełko );
  • wady w budowie podniebienia (np. rozszczepy podniebienia);
  • wady anatomiczne: przerost trzeciego migdałka; spowodowane zabiegami chirurgicznymi np.; w przypadku leczenia operacyjnego nowotworów jamy ustnej.

Wady wymowy występują w wielu zaburzeniach mowy, które są pojęciem szerszym.

Zaburzenia płynności mówienia – JĄKANIE I GIEŁKOT

Jąkanie charakteryzuje się zaburzeniem płynności wypowiedzi – osoba powtarza głoski, sylaby lub wyrazy. Niepłynności może towarzyszyć napięcie mięśniowe oraz nieuświadomione ruchy które osoba jąkająca się wykonuje, w celu zmniejszenia napięcia. Osoba, która się zacina zdaje sobie sprawę ze swojego problemu ( Tarkowski 1999).

Giełkot jest zaburzeniem płynności mówienia podobnym do jąkania, ale charakteryzującym się szybkim tempem mówienia, któremu towarzyszą wady wymowy, trudności w koncentracji uwagi, nadpobudliwość, brak świadomości problemu oraz trudności w czytaniu i pisaniu ( Woźniak 2008). Giełkot często przechodzi w jąkanie.

Zaburzenia mowy u osób z NIEDOSŁUCHEM

Osoby z niedosłuchem (aparatowane lub implantowane)  mają również problemy z mową. U osób z niedosłuchem zauważa się:

  • nieprawidłowości w wymowie ( wady wymowy);
  • w zachowaniu tempa i rytmu wypowiedzi, zaburzenia głosu ( głos jest wyższy, matowy);
  • trudności w opanowaniu języka ( opóźniony rozwój mowy, trudność sprawia nauka części mowy, przyimków);
  • trudności w rozumieniu trudnych wyrazów, związków frazeologicznych, skomplikowanych i długich wypowiedzi ( szczególnie wyrażeń i tekstów nieznanych oraz abstrakcyjnych) .

Im większy ubytek słuchu tym większe problemy związane z mową i językiem (Kurkowski, Trochymiuk, Muzyka 2008 ). W rozwiązywaniu trudności osób z niedosłuchem pomaga terapia surdologopedyczna.

Zaburzenia u osób z nieprawidłowościami w budowie anatomicznej narządów mowy – DYSGLOSJA

Dysglosja jest to wadliwa wymowa związana z anatomicznymi wadami aparatu wymowy: z rozszczepami podniebienia, zbyt małym/ dużym językiem ( nawet jego brakiem), z wadami zgryzu (Ostapiuk, Konopska, Stecewicz 2008). Może występować na skutek usunięcia poszczególnych elementów w wyniku operacyjnego leczenia nowotworów jamy ustnej. Są to zaburzenia przede wszystkim na poziomie głoski, co daje zamazaną i niezrozumiałą wymowę.

Trudności w mowie u osób laryngektomowanych

LARYNGEKTOMIA – zabieg chirurgii laryngologicznej wykonywany między innymi u pacjentów cierpiących na nowotwór krtani, polegający na całkowitym lub częściowym usunięciu krtani. Terapia logopedyczna opiera się głównie na wykształceniu głosu zastępczego ( mówienie przełykowe, gardłowe), ćwiczeniach oddechowych oraz relaksacyjnych, nauczeniu prawidłowego oddychania, ćwiczeniach w wymowie głosek, sylab i wyrazów ( Kamuda- Lewtak 2008).

Zaburzenia w przypadku osób chorych neurologicznie – AFAZJA, PRAGNOZJA, ZABURZENIA MOWY W DEMENCJI, DYZARTRIA

Afazja jest zaburzeniem mowy występującym u osób którzy doznali uszkodzenia mózgu w okolicach odpowiedzialnych za czynności mówienia (u osób praworęcznych znajdują się zwykle w lewej półkuli, u leworęcznych – w prawej). Afazja współtowarzyszy niedowładom i innym zaburzeniom występującym na skutek uszkodzenia mózgu, którego przyczyną mogą być między innymi: udary, tętniaki, guzy mózgu, urazy mechaniczne (wypadki komunikacyjne), proces starzenia się (Panasiuk 2008).

Trudności mogą dotyczyć:

  • realizacji wypowiedzi: trudności w wymowie głosek (w izolacji lub w sylabach, wyrazach), sylab, wyrazów;
  • rozumienia (wypowiedzi, przysłów, dowcipów, skomplikowanych struktur gramatycznych);
  • pisania i czytania (może dojść do całkowitego rozpadu tych czynności).

Pragnozja natomiast jest zaburzeniem mowy występującym na skutek uszkodzenia przeciwnej niż w przypadku afazji półkuli mózgu (tzn. u osób praworęcznych półkuli prawej i na odwrót). Może być wywołana tymi samymi czynnikami co afazja i często współtowarzyszy innym objawom neurologicznym. Osoby z pragnozją mówią i zachowują się tak, jakby nie rozumiały i nie odczuwały emocji, brak im samokrytyki – nie przejmują się popełnianymi błędami. Nie rozpoznają intonacji wypowiedzi, zatem pytanie „Czy masz moją książkę?” zrozumieją poprawnie, ale już „Masz moją książkę?” odbiorą jako oskarżenie! Osoby te również nie wyrażają się adekwatnie do sytuacji, mogą na przykład mówić do swojego pracodawcy na „ty”. (Panasiuk 2008).

Zaburzenia mowy w demencji występują między innymi u osób z chorobą Alzheimera i w zespołach otępienia czołowego. Spowodowane są zmianami w korze mózgowej na skutek np.; patologii ( choroba Alzheimera), działania substancji chemicznych (substancje szkodliwe, leki), procesu starzenia się. Charakteryzują je problemy z pamięcią, trudności z rozumieniem wypowiedzi, zapominanie umiejętności pisania.

Dyzartria jest zaburzeniem mowy występującym na skutek uszkodzenia obwodowego układu nerwowego np.; w przypadku: mózgowego porażenia dziecięcego, stwardnienia rozsianego, choroby Parkinsona, porażenia nerwów twarzy, nerwów unerwiających narządy mowy i narządy wchodzące w skład układu oddechowego, niedowładów ( Mirecka 2008). Dyzartria może występować z innymi zaburzeniami np.; z afazją.

Dyzartrii towarzyszą takie trudności jak:

  • nieprawidłowe realizowanie lub brak realizacji głosek, sylab, wyrazów- spowodowany obniżoną kontrolą czuciową;
  • zamazana wymowa;
  • nieprawidłowe oddychanie podczas mówienia;
  • zaburzenia połykania;
  • brak kontroli nad częściami ciała ( w tym nad narządami mowy).

Zaburzenia mowy u osób chorych na schizofrenię – SCHIZOFAZJA

Mowa osób chorych na schizofrenię może łudząco przypominać poprawną. Wymowa bywa prawidłowa, ale treść wypowiedzi wskazuje na patologię. Nadawca często mówi bardzo dużo, ale nie na temat, przekazując mało treści za pomocą wielu słów, często zbędnych lub wymyślonych. Może zapomnieć, jakie rozmówca zadał mu pytanie i niewzruszenie opowiadać o czymś zupełnie innym.  Czasami dobór słów jest zupełnie przypadkowy, na przykład kolejne słowo zostaje użyte z uwagi na podobieństwo brzmieniowe z poprzednim. ( Czernikiewicz za: Woźniak 2008) Często osoby zdrowe wykazują podobne objawy, na przykład w sytuacji zmęczenia. Są to jednak wypadki sporadyczne, a u osób chorych – nagminne i nasilone. Różnice są jednak subtelne i tylko logopeda może postawić rzetelną diagnozę.

Zaburzenia mowy u osób upośledzonych umysłowo- OLIGOFAZJA

Stopień zaburzenia mowy w niedorozwoju umysłowym zależy od stopnia upośledzenia umysłowego. Im głębszy deficyt tym większe trudności w mówieniu. Oligofazja występuje między innymi u osób z zespołem Downa. Zaburzenie charakteryzuje się występowaniem:

  • wad wymowy;
  • ubogim słownictwem;
  • trudnościami w budowaniu tekstu;
  • trudnościami w rozumieniu sytuacji społecznych ( budowanie wypowiedzi nieadekwatnych do sytuacji itp.) (Jęczeń 2008).

Opóźniony rozwój mowy

O opóźnionym rozwoju mowy mówimy wtedy, gdy dziecko zaczyna mówić znacznie później niż rówieśnicy. Mogą występować trudności z realizacją mowy, z jej odbiorem lub obie jednocześnie. Najczęściej pojawiają się wady wymowy (zamazaną artykulacją), ubogie słownictwo.

Przyczynami opóźnionego rozwoju mowy mogą być:

  • opóźnienie w dojrzewaniu struktur korowych
  • prosty opóźniony rozwój mowy (alalia prolongata) ( Stasiak 2008);
  • uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (niedotlenienia, urazy) w okresie do 1 roku życia (okres przedsłowny) alalia
  • uszkodzenie OUN w okresie rozwoju języka ( 2-7 r. ż) - niedokształcenie mowy o typie afazji (Panasiuk 2008) .

Konsekwencjami opóźnionego rozwoju mowy mogą być: upośledzenie umysłowe, trudności w czytaniu i pisaniu, zaburzenia zachowania (np.; nadpobudliwość).

Zaburzenia komunikacji – AUTYZM i ZESPÓŁ ASPERGERA

W autyzmie występuje zaburzenie w kontaktach społecznych i komunikacji oraz częściowa lub całkowita nieznajomość języka. Zagrożenie autyzmem stwierdza się u dzieci w wieku od 4 miesiąca do 3 roku życia, u których wystąpiły zaburzenia percepcji wzrokowej, słuchowej i czuciowej (smaku, węchu, dotyku, priopriocepcji), naśladownictwa, rozwoju komunikacji ( werbalnej i niewerbalnej), zabawy , pamięci oraz rozwoju motorycznego ( Cieszyńska 2008). Osoba z autyzmem często w ogóle nie mówi oraz nie komunikuje się z innymi w żaden sposób (np. nie utrzymuje kontaktu wzrokowego). Terapia logopedyczna opiera się między innymi na kształceniu sprawności komunikacyjnych.

W zespole Aspergera nie obserwuje się istotnych klinicznie różnic w rozwoju mowy (Korendo 2008). Zaburzenie mowy wiąże się z zaburzeniami komunikacji, brakiem samokrytycyzmu, brakiem logicznego argumentowania własnych wypowiedzi, problemami z budowaniem tekstów, trudnościami z rozumieniem związków przyczynowo-skutkowych i złożonych struktur wypowiedzi.

Bibliografia

  1. Cieszyńska J., 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku autyzmu wczesnodziecięcego w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  2. Gałkowski T., Jastrzębowska G., 1999, Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Podręcznik akademicki, Opole
  3. Kamuda-Lewtak J.M, 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku osób laryngektomowanych w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  4. Korendo M., 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku zespołu Aspergera w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  5. Mirecka U., 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku dyzartrii w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  6. Ostapiuk B., Konopska L., Stecewicz M., 2008, Postępowanie logopedyczne w przypadku wadliwej wymowy- dyslalia czy dysglosja w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  7. Panasiuk J., 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku alalii i niedokształcenia o typie afazji w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  8. Panasiuk J., 2008, Standard postępowania logopedycznego w afazji w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  9. Panasiuk J., 2008, Standard postępowania logopedycznego w pragnozjii w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  10. Sołtys- Chmielowicz A., 2008, Zaburzenia artykulacji, Kraków Stasiak J., 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku alalii prolongaty w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  11. Tarkowski Z., 1999, Jąkanie, Warszawa
  12. Woźniak T., 2008, Standard postępowania logopedycznego w przypadku giełkotu w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin
  13. Woźniak T., 2008, Standard postępowania logopedycznego w schizofazji w: Logopedia 37, pod red. S. Grabias, Lublin

Przygotowanie: Katarzyna Milczanowska

„Jak porozumieć się z osobą
z uszkodzonym narządem słuchu?”


Przed rozpoczęciem rozmowy:

Zwróć uwagę osoby niedosłyszącej wołając, machając lub dotykając jej ramienia.
Upewnij się, że widzi ona całą Twoją twarz, nie tylko jej kawałek. Nie odwracaj się, gdy do niej mówisz.

Upewnij się, że światło dziennie lub z lampy oświetla Twoją twarz.

Protezy słuchowe wyłapują dźwięki otoczenia równie dobrze jak dźwięki mowy, pomocne jest więc wyłączenie telewizora, radia lub oddalenie się od nich.

Lepiej jest jak rozmawiamy na tym samym poziomie, np. siedząc lub stojąc.

Nie zbliżaj się zbytnio. Metr do dwóch to wystarczająca odległość.

W trakcie rozmowy:

Jeżeli jest to potrzebne, napisz co mówisz, szczególnie skomplikowane polecenia, nazwy własne, adresy czy liczby, ponieważ jest to trudne do odczytania z ust.

Jeżeli zostaniesz o to poproszony, powtórz co mówiłeś, a jeśli osoba nie jest pewna, co powiedziałeś, postaraj się sparafrazować wypowiedź (użyć innych słów, które mogą być łatwiejsze do odczytania z ust. Nie powtarzaj tylko pojedynczego słowa, ponieważ łatwiejsze jest zrozumienie całej frazy.

Mowa ciała, naturalne gesty, alfabet palcowy, niektóre znaki – to wszystko może pomóc w rozumieniu wypowiedzi. Bardzo ważna jest także mimika twarzy.

W jaki sposób mówić?

Utrzymuj kontakt wzrokowy.

Nie mów za szybko, utrzymuj naturalne tempo mowy.

Mów wyraźnie, ale nie zbyt przesadnie, wyolbrzymiająco.

Mów trochę głośniej, ale nie krzycz, ponieważ zniekształca to Twoją twarz.

Trzymaj swoje ręce z daleka od twarzy, nie pal ani nie jedz podczas rozmowy.

Jak być pewnym, że zostało się zrozumianym?

Temat rozmowy powinien być jasny od początku. Czytanie z ust jest trochę jak zgadywanie.
O wiele łatwiej odgadnąć słowo, jeżeli wiadomo, o czym jest rozmowa.

Pomyśl, o czym chcesz/ będziesz mówić. Niejasno sformułowanie zdania nie będą miały sensu dla osoby z niedosłuchem.

Jasno zaznaczaj koniec każdego zdania. Da to czas na przemyślenie tego, co powiedziałeś.

Ponadto:

Ponieważ czytanie z ust jest męczące i wymaga dużej koncentracji. Nie oczekuj, że osoba będzie skupiona godzinami. Wskazane jest robienie przerw.Bądź cierpliwy. Zarezerwuj czas na rozmowę z osobą z uszkodzonym narządem słuchu i nigdy nie mów “już nieważne”. Dla tej osoby jest to bardzo ważne!

Krótki poradnik przygotowany na podstawie materiałów National Association of Deafened People (NADP). Link do oryginalnej ulotki w języku angielskim: http://www.nadp.org.uk/ct%20lflt.pdf

Przetłumaczyła i przygotowała: Anna Cichowska

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

WordPress.com Logo

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Twitter picture

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s